Europa heeft een hete zomer achter de rug. Niet alleen door de klimaatverandering, de bosbranden en de recordtemperaturen, maar ook door de toenemende oorlogsdreiging vanuit Rusland. Op de luchthaven van Leipzig werd een aanslag verijdeld, maar ook in veel andere Europese landen werden treinsporen gesaboteerd of ontstonden uit branden op belangrijke plekken voor de defensie-industrie. Rusland voert de druk van een hybride oorlog op, richting een stormachtige herfst.
Want de vraag is of dit bij een hybride oorlog blijft. Europese inlichtingendiensten draaien sinds enkele weken overuren om te waarschuwen voor een Russische ingreep in omringende landen, zoals de Baltische landen. Dit zou niet binnen enkele jaren, maar mogelijk zelfs al binnen maanden of eerder plaatsvinden. Poetin ontkent een NAVO-lidstaat te willen binnenvallen, maar er is genoeg reden voor zorg.
Afgelopen weekend verklaarde de Russische president dat de rechten van Russisch sprekenden geschonden worden in de Baltische landen en hij hintte op actie. “We weten al hoe we moeten reageren en we hebben hiervoor een bepaalde aanpak ontwikkeld,” zei hij. “We reageren op humanitaire gronden en binnen het kader van het internationaal recht.” Hij gaf geen voorbeelden van de schendingen en ook werd niet duidelijk welke maatregelen Rusland had genomen of overwoog om te nemen. De Deense inlichtingendienst had de dag ervoor gewaarschuwd voor een gerichte ingreep op grondgebied van een NAVO-lidstaat. Een grote invasie of een volledige oorlog tussen Rusland en Europa is onwaarschijnlijk, zo stelde de inlichtingendienst, maar als scenario werd genoemd dat een aanval kan komen door troepen zonder insignes of een aanval waarbij de Russische verantwoordelijkheid onduidelijk blijft. Na het weekend tekende Poetin een decreet waarin het Russische leger werd uitgebreid. Dezelfde week dreigde Rusland met nucleaire wapens en stelde het dat een poging om Kaliningrad (een stukje Rusland tussen Litouwen en Polen) te isoleren tot een direct conflict kan leiden.
Waar hebben we deze stappen eerder gezien? Poetin herhaalt het Russische playbook van eerdere pogingen. Toen ik deze waarschuwingen las kreeg ik een flashback naar februari 2022. De opbouw van troepen langs de Oekraïense grens vond al plaats vanaf de lente van 2021 van naar schatting 100.000 Russische militairen. Poetin verklaarde dat het Westen Rusland aanviel en bedreigde, waarbij hij ook sprak over de ontwikkeling van nieuwe kernwapens. Toen in de herfst van 2021 wederom een grote groep militairen zich verzamelde aan de Oekraïense grens, trokken de Amerikanen aan de bel. In het Witte Huis, waar op dat moment de trans-Atlantisch georiënteerde Joe Biden president was, was Poetins oorlogsplan al bekend: het doel was om de tienduizenden soldaten binnen drie tot vier dagen Kyiv te laten veroveren, Zelensky af te zetten en mogelijk zelfs te doden en hem te vervangen door een Russisch gezinde president. De Europese partners in Parijs en Brussel weigerden te geloven dat Poetin dit daadwerkelijk zou doen. De Britten hadden echter dezelfde inlichtingen vergaard en geloofden de Amerikanen wel. Ook Oekraïne was sceptisch, en Rusland ontkende, zelfs toen de Duitse krant Bild een kaart publiceerde met het plan van een mogelijke Russische aanval. Uiteindelijk zal Poetin alsnog Oekraïne binnenvallen op 24 februari.
De argumenten die de Russische president gebruikt zijn (grotendeels) hetzelfde als in eerdere scenario’s, bijvoorbeeld ingrijpen op humanitaire gronden. Het inroepen van de bescherming van de Russische burgers werd ook gebruikt bij het binnenvallen van de Krim in 2014. Ook hier werd verwezen naar het humanitair oorlogsrecht: in Poetins ogen vond er een ‘genocide’ plaats en dan mocht je volgens hem in overeenstemming met het internationaal recht ingrijpen. Poetin, van huis uit jurist, tovert hier echter met internationaalrechtelijke begrippen voor politieke doeleinden. Hij sprak toen (ook) van een humanitaire missie waardoor hij, zonder mandaat, moest ingrijpen. Hetzelfde gebeurde in 2022, toen Poetin ook stelde dat er een ‘genocide’ plaatsvond en zich beriep op zelfverdediging in de gebieden Donetsk en Loehansk. Als Poetin het dus heeft over ‘reageren op humanitaire gronden’, zoals afgelopen weekend, dan moet je oppassen.
En er zijn nog meer overeenkomsten. In november 2021 reisde de toenmalige CIA-directeur William Burns naar Moskou om Poetin te waarschuwen wat de gevolgen zouden zijn als hij Oekraïne zou binnenvallen. In augustus 2026 was het dit keer CIA-directeur John Ratcliffe om Moskou te bezoeken met naar verluidt dezelfde waarschuwing, maar dit om geen NAVO-land binnen te vallen. Daarnaast houdt Belarus recent militaire oefeningen bij de Suwalki-corridor, direct aan de grens met Litouwen en Polen. Dit is de enige landverbinding van de Baltische staten met de rest van het NAVO-grondgebied.
Rusland blijft Europa onderschatten. De Belgische journalist Jan Balliauw schrijft in zijn boek De droom van Poetin dat in 2022 het Kremlin ervan was uitgegaan dat het Westen te zwak was om hard te kunnen reageren op een mogelijke Russische inval in Oekraïne. De Amerikanen hadden zich in de zomer ervoor chaotisch teruggetrokken uit Afghanistan, in Duitsland was het tijd voor een nieuwe bondskanselier nadat Merkel zestien jaar aan de macht was geweest en in Frankrijk stonden ook verkiezingen voor de deur. De Europese Unie leek daarnaast verzwakt door het vertrek van de Britten en had bovendien te maken met een migratiecrisis aan de Oostgrens. Ook steeg de gasprijs in de zomer voor de inval significant: Gazprom had inmiddels zijn gastoevoer naar de Europese Unie teruggeschroefd, waardoor de prijzen hoger werden.
Nu is er vier jaar later aan crises geen gebrek. Hoge gasprijzen aan de pomp door de oorlog in Iran, de recente stevige verkiezingswinsten van radicaal-rechts in Duitsland en de Europese regeringsleiders die verdeeld lijken. Mogelijk voelt Poetin zich gesterkt door de recente (onvrije en onbetrouwbare) verkiezingswinst in eigen land.
Een tegenargument voor het scenario van ernstige escalatie is het ontbreken van grootschalige troepenopbouw langs de grenzen van de Baltische staten. De Institute for the Study of War (ISW) schrijft in een rapport van 21 september jl. dat er geen aanwijzingen zijn voor een opbouw van Russische troepen dat de opmaat kan zijn voor een grootschalige invasie. Dit wordt benadrukt door Estland en Letland. De ISW stelt dat een grootschalige invasie van een NAVO-lidstaat zeer onwaarschijnlijk is, op voorwaarde dat Rusland zich blijft richten op de oorlog tegen Oekraïne. Wel waarschuwt het rapport voor een ‘Narva scenario’, waarbij Rusland een beperkte grondoperatie zou kunnen uitvoeren in bijvoorbeeld Estland. Daarvoor is een grootschalige invasie niet nodig. “Het doel daarvan zou niet per se zijn om een land te veroveren of grondgebied in te nemen, maar eerder om de NAVO uiteen te drijven door ervoor te zorgen dat het bondgenootschap zijn verplichtingen onder artikel 5 niet activeert of niet op de juiste manier uitvoert”, aldus de ISW.
Dit punt benadrukt een groot verschil vergeleken met 2022: de positie van de Verenigde Staten. Het is niet duidelijk of Trump een Baltische NAVO-lidstaat zal helpen in nood, mede door zijn onvrede over de NAVO en zijn isolationistische houding, en mogelijk gokt Poetin daar ook op. Weliswaar zijn er recent nieuwe Amerikaanse soldaten gestuurd naar Litouwen en Estland, maar het blijft de vraag of Trump artikel 5 zal steunen, met name na het debacle van Iran dit jaar. Dat moment wordt dan het nieuwe moment van Europese onafhankelijkheid: kunnen we letterlijk Europees grondgebied verdedigen zonder de Amerikanen?
De positie van Europa ten opzichte van de Russische invasie in Oekraïne in 2022 is ook veranderd. Militair gezien staat Europa sterker dan toen. In de afgelopen jaren hebben de Europese lidstaten onder leiding van de Europese Commissie veel stappen genomen. Denk aan de aangenomen pakketten van honderden miljarden euro’s aan investeringen, de samenwerkingen tussen defensiebedrijven, programma’s zoals EDIP waardoor gemeenschappelijk ingekocht kan worden en het militaire Schengenpakket (waardoor tanks en militaire voertuigen zich makkelijker naar de andere kant van het continent kunnen verplaatsen). Er lijkt een knop te zijn omgegaan dat we onszelf moeten kunnen verdedigen. Maar zijn de Europese landen ook klaar voor een ingreep in de Baltische staten?
Pikant is, gelet op het tijdstip van de Russische dreiging, een bericht vorige week van Reuters dat naar een nieuw rapport van het Europees Defensieagentschap verwijst. Weliswaar wordt er flink geïnvesteerd: de defensie-uitgaven stegen naar 2,2 procent van het bbp (en in 2026 is dat naar verwachting 2,4 procent) en bedroegen de investeringen vorig jaar in materieel en militaire capaciteiten 134 miljard euro. Maar het rapport stelt dat de huidige plannen van de lidstaten “niet lijken te voldoen” om de doelen van 2030 te halen. De tekorten moeten weggewerkt worden op gebieden zoals lucht- en raketverdediging, grondtroepen, zeestrijdkrachten, munitievoorraden en drones. Er is dus meer integratie nodig op defensiegebied, niet alleen investeringen. De Europese strijdkrachten zullen daarbij van Oekraïne moeten leren.
Tegelijkertijd kunnen door een nieuw naderend crisismoment de neuzen van de Europese regeringsleiders weer dezelfde kant opstaan. Nu het politieke midden haast lijkt te zwichten voor radicaal-rechts, met een Europees publiek dat zijn onvrede uit over de hoge energie- en voedingsprijzen, is het meteen weer duidelijk wie hier de agressor is. Ik denk dan met name aan Duitsland dat onder Merz een leidende rol zal moeten pakken. Daarnaast biedt het duidelijkheid over de rol van de Amerikaanse regering in de Europese veiligheidsstructuur, en of we kunnen rekenen op een functionerende NAVO.
Europa is op zijn sterkst in zulke crisissituaties. Poetin onderschat het reactievermogen van Europa, dat deed hij in 2022 en dat lijkt hij nu ook te doen. Het is hopen dat het niet nodig is op een Russische interventie in de Baltische staten, maar ik ben zelf bang van wel.
Bronnen:
Putin cites ‘humanitarian’ response over Baltics
https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/russia-issues-nuclear-warning-nato-tensions-rise-baltic-2026-09-30/
Putin expands army for fourth time this year as war losses mount | Euronews
Balliauw, Jan. De droom van Poetin. Gent: Borgerhoff & Lamberigts, 2025.
Vond u dit een leuk stuk? Geef het een hartje en vergeet niet mijn account te volgen voor meer posts.
In november verschijnt mijn nieuwe boek: Supermacht Europa, de weg naar onafhankelijkheid bij uitgeverij Ten Have.