Deze week stond in het teken van de State of the Union speech door de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. Gisterochtend zette ze de belangrijkste beleidslijnen uiteen voor het komende jaar, met als speciale gast de Canadese premier Mark Carney. Verrassend genoeg kondigde ze een “geassocieerd” lidmaatschap aan met Canada, een unicum en een nog nieuw uit te vinden verhouding met het land aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Ook werd er, onder andere, de gewense oprichting van een Europese Veiligheidsraad en een ban voor sociale media voor kinderen onder de 13 jaar oud aangekondigd.
En het belang van Europese onafhankelijkheid werd benadrukt. “In deze wereld heeft Europa ervoor gekozen om zijn eigen pad te kiezen. Een sterker en onafhankelijk Europa is aan het ontstaan”, aldus von der Leyen.
De steun hiervoor blijkt ook uit een nieuwe studie van de European Council on Foreign Relation (ECFR) die vorige week verscheen. Een overgroot deel van de ondervraagde Europeanen wil weliswaar een sterk, verenigd en onafhankelijk Europa, maar weet niet hoe en of dat gaat lukken. Het rapport is gebaseerd op 5800 gesprekken met Europeanen uit Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, Polen en het Verenigd Koninkrijk. Wat opvalt is dat tegelijkertijd een overgroot deel (68%) van de ondervraagden sprak over Europa in termen van “algemene achteruitgang of verlies van normaliteit“. Slechts 12% gaf aan het huidige moment te zien als een tijd van “Europese bewustwording en vernieuwing“.
Ik haal twee lessen uit deze studie. De eerste is dat Europeanen dondersgoed doorhebben wat de bedreigingen om ons heen zijn, en dat een antwoord hierop een verenigd Europa is. Dit blijkt niet alleen uit deze studie, maar ook uit de hoge steun volgens de Eurobarometer (meer dan tachtig procent) voor de Europese Unie. Afgelopen mei publiceerde de Bertelsmann Stiftung een onderzoek dat stelt dat bijna drie op de vier ondervraagde Europeanen erkent dat de EU zijn eigen weg moet gaan en onafhankelijker moet worden.
Wat minder duidelijk is, en waar Europeanen denk ik naar snakken, zijn vergezichten en lange termijnplannen van politici over hoe we precies onafhankelijk kunnen worden. De reis is weliswaar lang: de golven zijn hoog en de lucht is donker aan de hemel, maar er zijn weinig politici die een helder en overzichtelijk plan hebben voor hoe we langs de uitdagingen van onze tijd kunnen varen. Nu ligt al een jaar of twee het Draghi rapport op de lippen van veel nationale politici, maar de lidstaten lijken dit rapport eerder met woorden dan met daden te steunen: de honderden voorstellen van Draghi zijn pas voor 15% uitgevoerd en vooral de financiering blijft ver achter. Daarnaast is dit rapport van honderden pagina’s en vele aanbevelingen, sorry Mario Draghi, niet sexy genoeg en te technisch voor het publiek. Als er in stappen van jaren en decennia een toekomstbeeld wordt geschetst, dan weten Europeanen vervolgens waar ze aan toe zijn, wat ze ervoor moeten laten maar ook wat het oplevert. Waar zijn de bezuinigingen precies voor, waar werken we naartoe en wat krijg je ervoor terug?
De tweede les is dat een wijdverbreid gevoel onder Europeanen van neergang, defaitisme en zwakte een vruchtbare bodem is voor radicaal-rechts. Als politici van het politieke midden verdeeld blijven, en er niet in slagen een toekomstvisie te brengen, dan kunnen radicaal-rechtse partijen uit Europa en daarbuiten op dit sentiment inspelen. Het gevolg is dat dit niet alleen gevaarlijk is voor nationale regeringen, maar ook voor het proces van Europese onafhankelijkheid zelf. Het benadrukt het belang van een hoopvol verhaal met visie tegenover het verhaal van een naderende ondergang.
Von der Leyen wees ook op de strijd en dreiging in haar State of the Union speech:
“Of het nu gaat om ultranationalisten of anti-Europeanen, om Russische inmenging of desinformatie: de namen mogen dan verschillend zijn, hun doel is hetzelfde. Ze verachten onze waarden en willen onze Europese eenheid aan diggelen slaan. Laten we ons daar dus niet alleen tegen verzetten, maar laten we ook samen strijden voor ons Europese ideaal.”
Politici zijn niet alleen verkozen kapiteins van het schip om de uitdagingen van onze tijd te trotseren. Ze moeten doen waarvoor ze verkozen zijn: eerst de uitdagingen duiden en dan een pad kiezen en in duidelijke taal de voor- en nadelen hiervan uitleggen, inclusief het prijskaartje. Anders wordt het roer vanzelf overgenomen.
Bronnen:
2026 State of the Union Address by the President
https://www.theguardian.com/world/2026/sep/09/europeans-want-united-europe-union-study-finds
https://ecfr.eu/special/future-nostalgia-europes-unfinished-song/
State of the Union: Five takeaways from Ursula von der Leyen’s speech | Euronews
Meer om te lezen: https://www.politico.eu/article/how-did-von-der-leyen-independence-moment-hold-up-over-12-months/